چهارمضراب و  روند تکاملی ساختار اجرایی آن از دیرباز تا کنون در موسیقی ایرانی

تعریف چهارمضراب

چهارمضراب گونه ای از آهنگ های موسیقی ایرانی می باشد که معمولا با سرعت بیش از نرمال نواخته میشود و معمولا در ریتم های 6/16 و 6/8 و گاها 2/4 و 8/8 هم اجرا میشوند اما در همه این موارد، سرعت اجرایی بالاست . اندیشه اجرای چهارمضراب در موسیقی ایرانی از دیرباز ( بنا به اسناد شنیداری موجود) وجود داشته است.

روند تکاملی اجرای چهارمضراب ها

در گذشته چهارمضراب ها شامل ملودی های مشخصی در قالب جمله های متنوع با سرعت بالا بودند و بین جمله ها تا زمانی که نوازنده نیاز میدید ، سکوت اختیار می نمود و پس از سکوت، جمله بعد آغاز می شد تا اینکه آن چهارمضراب پایان یابد و معمولا با الگوهای مضرابی مشخصی اجرا می شد ( مثلا راست-راست-چپ).

از اینگونه موارد میتوان به چهارمضراب نوا در میرزاعبدالله اشاره نمود

نقش استاد ابوالحسن صبا

با ظهور استاد ابوالحسن صبا در صده گذشته( که فردی خلاق در موسیقی بود) فاصله سکوت بین جمله های چهارمضراب را با اجرای ضرب آهنگ آن چهارمضراب بر روی نت های آزاد سیم های دوم و بم (و یا ترکیبی از آنها) پر میکرد که آن را پایه چهارمضراب نامیدند ( که بخش تکرارشونده چهارمضراب می باشد) و با این روش، ساختار چهارمضراب دچار دگرگونی و پیشرفت قابل ملاحظه ای شد.

بطوری که امروزه بیشتر چهارمضراب های موسیقی ایرانی دارای دوبخش ملودی و پایه می باشند تا یکنواختی در موسیقی از بین برود به بیانی دیگر ساختار چهارمضراب اینگونه شکل گرفته که ملودی جمله اول تا پایان آن اجرا می شود و سپس پایه چهارمضراب اجرا میشود و پس از آن دوباره ملودی بعدی چهارمضراب و…. پس از یافتن این الگوی چهارمضراب، استاد ابوالحسن صبا در ساختن انواع پایه های چهارمضراب بر روی سه تار بسیار کوشیدند طوری که اکنون بیش از 70 چهارمضراب برای تار و سه تار توسط اساتید نسل کنونی( مسعود شعاری و حسین مهرانی) از استاد ابوالحسن صبا نوشته شده است. برای مشاهده فیلم کلیک نمایید.

نقش استاد حسین علیزاده

در اساتید نسل امروزی، استاد حسین علیزاده براساس الگوی تک ریز با فرم (راست)- (راست چپ راست چپ )با خلاقیت شان به نوعی پایه چهارمضراب دست یافتند که بر مبنای این الگوی تک ریز چهارمضراب های گوناگونی ساختند ازجمله آنها به قطعه چهارمضراب راست پنجگاه در آلبوم ترکمن یا چهارمضراب چهارگاه در آلبوم صبحگاهی می توان اشاره نمود.

نقش گسترش ریتم در روند تکاملی چهارمضراب ها

با گسترش ریتم در موسیقی ایرانی پایه های چهارمضرابی در ریتم های لنگ مانند 8/8 نیز در موسیقی ایرانی اضافه شده اند که ازجمله این پایه ها ( راست-چپ )، (راست راست چپ) ،(راست راست چپ)می باشد که امروزه بسیار متداول می باشد و از جمله معرو فترین قطعات در این پایه چهارمضرابی ، می توان به چهارمضراب خزان اثر استاد پرویز مشکاتیان و چهارمضراب اصفهان در آلبوم سفر به دیگرسو اثر مشترک اساتید حمید متبسم و کیهان کلهر اشاره نمود. البته شایان ذکر است که با الگوبرداری از این ریتم ها میتوان به پایه های متنوعی در ریتم های لنگ رسید برای مثال میتوان به قطعه هجرانی اثر استاد حسین علیزاده با ریتم 22/16 اشاره نمود.

سخن پایانی در مورد چهارمضراب و  روند تکاملی ساختار اجرایی آن

با توجه به پارامترهای نامبرده شده ( پایه ها ، ریتم ها و تلفیق مضراب های راست و چپ)در ساختار چهارمضراب ها، امروزه دست نوازندگان حرفه ای در ساخت پایه های گوناگون بسیار باز بوده و پیشرفت چشمگیری در ساخت آن حال شده است.

اگر شما قصد ساخت چهارمضراب برای خود دارید، پیشنهاد میکنیم با الگوبرداری از چهارمضراب های اساتیدی چون : ابوالحسن صبا ، احمد عبادی و حسین علیزاده ( از هر استاد  مثلا دوتا چهارمضراب) ذهن خود را پربار نمایید و ببینید ذهن تان با کدام چهارمضراب ها ارتباط بیشتری دارد و همان ها را مرتب در ذهن تان تکرار نمایید تا با الگوبرداری از آن بتوانید به توانایی بداهه نوازی در ساخت چهارمضراب تا حدی دست یابید.